This page is not available in English - View in Dutch:
“Na de voorgenomen reorganisatie, die lang boven de markt hing maar uiteindelijk niet doorging, hebben we nu een team dat zit met gevoelens van verdriet, rouw, boosheid en wantrouwen.” Dat was de startzin van een gesprek met twee leidinggevenden begin dit jaar.
Een herstructurering die op handen was ging toch niet door, maar het was er lang wel over gegaan. En de onzekerheid hierover had zijn sporen nagelaten: het team dat er nu stond leek niet meer op het team van voor die aankondiging. De vraag die de leidinggevenden stelden was: help ons met een goede terugblik en de vormgeving van de weg vooruit. Een mooie vraag, vonden wij. Want zo vaak staan we niet stil bij het verlies dat in een team geleden wordt. Terwijl er veel bij te winnen valt als je dat wel doet.
Welk verlies en welke pijn?
Rond de twee ankerpunten van terug- en vooruitblik ontwierpen wij twee sessies. De eerste keer stond de terugblik centraal. Om dat goed te doen, nodigden we het team uit om verder achteruit te kijken dan de reorganisatie. Via een historielijn haalden we verhalen op van langer en korter geleden om (opnieuw) kennis te maken met wat belangrijk was voor dit team. Eén van de rode draden die naar voren kwam was ‘verbinding’. Het team benoemde dit als belangrijk thema. Door samen de tijdslijn te doorlopen werd zichtbaar hoe niet alleen de reorganisatie, maar ook de coronapandemie daarvoor, precies hier een gat in had geslagen.
Om met het verlies op dit gebied aan de slag te gaan, gebruikten we Manu Keirse’s werk rondom het doen van rouwarbeid. Hij onderscheidt vier taken, waarbij de eerste twee verliesgericht zijn: het verlies onder ogen zien en de pijn ervan doorvoelen. We vroegen de teamleden om eerst individueel aan de slag te gaan met deze vragen: ‘Welk verlies is er eigenlijk geleden?’ En: ‘welke pijn heeft dit (bij mij) veroorzaakt?’ Vervolgens was er ruimte om dit uit te wisselen met collega’s. Mensen gaven antwoorden als: ‘verlies van vertrouwen’ en ‘verlies van werkplezier’, maar ook ‘verlies van luchtigheid’. Er was zelfs iemand die de pijn doorvoelde van het gegeven dat werk in zijn leven veel te lang op de eerste plek had gestaan. Hij voelde nu pas wat dit hem gekost had. We hielden het die bijeenkomst bij deze uitwisseling en erkenning. Het waren niet alleen de antwoorden, maar vooral de emoties die ermee gepaard gingen, die veel indruk maakten. Ook bij de deelnemers zelf: “Het was fijn om te zien dat ik niet alleen, maar ook mijn collega’s er zichtbaar mee zaten. Dit wist ik wel, maar op deze manier konden we er ook uiting aan geven”
Het is niet altijd vanzelfsprekend om zo in alle openheid ruimte te geven aan het gesprek over verlies. ‘Wat hebben we hiervan geleerd’ en ‘we moeten ook door’, zijn zinnen die je direct hoort op een afdeling waar een impactvolle gebeurtenis is geweest. We zijn dat gewend. Naar de pijn toegaan en doorvragen op: “Wat is er eigenlijk verloren gegaan? Wat betekent dit verlies? En: “Kan je die pijn eens omschrijven?” begeeft zich op een een veel ongemakkelijker terrein. Hoe onwennig het ook voelt, het is uiteindelijk van groot belang. Invulling geven aan het verliesgerichte werk haalt de kramp van het toekomstgerichte af. Na die vragen kan iemand ‘vrijer’ kijken naar de toekomst en daar zelfs naar verlangen. Als je de verliesgerichte stappen overslaat kan de toekomst ook als als een soort ‘vlucht’ voelen. Weg van de verdrietige fase. Pijn laat zich echter niet zomaar wegstoppen, dat voelden de leidinggevenden van dit team loepzuiver aan. En het mooie hier was dat precies datgene wat het team het meest miste – verbinding – door de open gesprekken al weer wat groeide.
De blik vooruit: hoe gaan we verder?
In sessie twee lag de focus op het toekomstgerichte werk: de derde en vierde rouwtaak van Manu Keirse (Dit gaat over je aanpassen na het verlies, en opnieuw je draai vinden). Op de grond legden we het verleden en de toekomst. Aan ieder teamlid stelden we de vraag waar diegene nu stond en welke beweging hij of zij wilde maken. Letterlijk positie nemen in de ruimte geeft inzicht in waar je zelf staat en waar je collega’s zich bevinden. Dat geeft mogelijkheden om jezelf en anderen beter te begrijpen, of toenadering te zoeken bij een collega die mogelijk op een plek staat waar jij wil komen.
Vervolgens hebben we met elkaar rode draden gesponnen en zijn we op zoek gegaan naar ‘de motor van dit team’. Waar is dit team heel goed in? En wat moet er nu in beweging komen? Teamleden beschreven dat het voelde alsof dat ze schipbreuk hadden geleden. Op teamniveau voelde dat onrustig en daarom had men de behoefte om meer gestuurd te worden, zodat zij in rust op het herstel konden focussen. Ook ontstond het beeld om weer opnieuw te kijken of het schip nog wel zo opgebouwd moest worden als hiervoor, of dat de huidige zee om een ander schip vroeg?
De tweede sessie sloten we af met een markeermoment. We kozen voor een gedenksteen(tje). Iets wat iedereen kent uit de rouwwereld, maar wat je ook in deze kleinere vorm kan toepassen. In een cirkel lagen kiezelsteentjes en ieder sprak hardop uit wat ze uit het afgelopen jaar mee hadden genomen en waar ze zichzelf aan wilden blijven herinneren. Dit steentje kan een plek krijgen op een bureau of in een werktas. Zodat je steeds, in het klein, jezelf iets voor kan blijven houden wat je vast wilt houden uit deze periode.
En is het dan af?
Nee, dit team heeft hun vernieuwde samenwerking weer verder vorm te geven, maar door te verdiepen op het verlies, heeft men de beweging naar voren gevonden. Zonder verkramping. En ondanks dat het misschien over komt als een lineair proces, is dat het absoluut niet. De taken van rouwarbeid kunnen er altijd weer bijgepakt worden, verliesgericht en toekomstgericht werken loopt dwars door elkaar en de behoefte kan voor elk individu (en elk moment) verschillend zijn. Via deze weg hebben wij dit team in elk geval ondersteund om hier taal en vorm aan te geven en kunnen zij nu vol vertrouwen invulling geven aan de volgende stappen.
Dankzij de aanpak die jullie hebben gekozen, heeft ons team veel nieuwe inzichten verkregen die ons zullen helpen om richting de toekomst een sterker team te vormen.
Reactie van de opdrachtgever
Literatuur
Manu Keirse heeft het boek: ‘Helpen bij verlies en verdriet’ geschreven, ondanks dat dit boek vooral gaat over verlies door dood, biedt het veel handvatten om naar allerlei vormen van verlies te kijken.